عروسی در جامعه و فرهنگ روستای لرستان

عروسی در جامعه و فرهنگ روستای لرستان

عروسی در جامعه و فرهنگ روستای لرستان

 

 

واژه سیر (Soir)، یا  دووات Dowat به معنای همان واژه عروسی در شهر است؛ اما ساده و دور از چنان آیین  و تشریفات شهری است که به آن اشاره شد ولی باهدف‌هایی برای گسترش پیوندها در شبکه خانوادگی و قومی و قبیله‌ای و برای پاره‌ای از امور و یا امنیت خانواده و یا قوم و قبیله بود. این بررسی و پژوهش که در سال 1350 خورشیدی در حوزه فرهنگی طایفه مرا یا مراد از ایل بیرانوند در دهستان «ریمله» انجام شد، از آگاهی‌های شادروان شاد حاج دارامرادی یکی از بزرگان طایفه و ایل بهره گرفتم.

ازدواج در روستاها
جامعه‌ی روستایی چه کوچ‌نشین و چه اسکان‌یافته، از دوطبقه شکل‌گرفته است. یکی طبقه‌ای که در طول تاریخ مسئول پاسداری از نظام دودمانی و قبیله‌اش بوده و زمین و آب و ثروت و حشم هم دارد و ریاست نیز در خانواده‌اش موروثی است. دیگری طبقه‌ی رعیت یا کارگزاران که آن‌ها را قیتول (Qeytōl) می‌گویند. آنان آب و زمینی که دارند، اندک است. این آیین‌ها بیشتر در میان قبایل ادامه داشته و دارد زیرا آن‌ها خود را از مقررات شهری به دور نگه‌داشته‌اند.

پیمان بستن و هدف از آن
در نظام آفرینش این کامیابی و کام بخشی همگانی، همان رمز و رغبت نهانی و نهایی در پیدایی هستی و ارکان آن است. آیین عروسی و مقدمات آن، رقص و پای‌کوبی و شادی همگانی در جشن و سرور، همه برای اعلام کامیابی و کام‌گیری دو موجود جوان است که می‌روند تا با لذت بردن و لذت بخشیدن، تداوم هستی و زندگی را اعلام دارند. بخشی از غزل‌ها و افسانه‌ها و قصه‌های عاشقانه‌ی جهان، به هر زبان و بیانی که هست، حدیث همین نوید است و یا شکوهی دوری و بی‌نوایی از آن. غرش و غوغای جانوران برای ارضای غریزه، یا حرکات گل‌ها و گیاهان و دیگر موجودات درزمانی مقرر از سال و به‌حکم آفریننده‌ی توانا، یا گذراندن ساعات و روزهایی برای ایجاد جاذبه‌ها و یا جنگ و جدال رقیبانه ی جانوران به‌اصطلاح وحشی، یا پرندگانی که بال‌وپر خود را رنگارنگ می‌کنند و یا پرواز شادمانه‌ی زنبوران عسل ساز و پروانه‌ها در لحظه‌ی وصل و وصال، همه ادامه‌ی هستی را نوید می‌دهد. راستی که به قول حافظ: «کارفرمای جهان می‌کند این، من چه کنم؟» تردید نیست که کاری چنین مقدس اگر از مرز حیثیت انسانی بیرون آید، ممکن است هستی برانداز باشد نه هستی ساز.

 

 

ازدواج و انتخاب همسر به چند منظور در میان قبیله‌ها و طایفه‌ها معمول است از آن جمله نگاه‌داشتن «تژگاه» (Tażgâh)، هم‌چنین پیوند اتحاد با خانواده‌ی دیگر در جهت گسترش نفوذ خانوادگی و نیز داشتن فرزندان زیاد به‌ویژه پسر که در امور و اداره‌ی زندگی یار و مددکار پدر باشند. به همین دلیل است که یک مرد می‌تواند چند همسر داشته باشد.

در خانواده‌ای که چند همسر در زیر یک سقف زندگی می‌کنند، معمولا اختیار اداره‌ی امور داخلی خانه به زنی سپرده می‌شود که از خانواده‌ی مهم‌تر و از تباری همتای تبار شوهرش باشد، یا به نخستین زن که عروس شده است.

یکی از علل چندهمسری مردان آن است که اگر مردی از ایل و طایفه‌ای بمیرد، یک سال پس از درگذشت آن مرد، زن می‌تواند دوباره ازدواج کند؛ اما نخست حرمت قوانین ایل باید رعایت شود؛ یعنی ازنظر حرمت خانواده، آن زن نباید با مرد غریبه‌ای که هم شان و مقام شهر متوفای او نیست، ازدواج کند. یا باید یکی از مردان خانواده مانند برادر یا برادرزاده، با بیوه‌ی شوهرمرده ازدواج کند. اگر زن راضی به ازدواج با یکی از بستگان شوهرمرده‌اش شود (که این امر اتفاق نمی‌افتد)، حق ندارد تا پایان عمر با مرد دیگری ازدواج کند. در این ازدواج‌ها موضوع سن و سال و بزرگ و کوچک‌تر بودن زن یا مرد مطرح نیست.

قانون ایل مقرر می‌داشت که دختری که به خانه‌ی شوهر رفت، نباید به هیچ نحو و بهانه‌ای از آن خانه بیرون آید و تقاضای طلاق و جدایی کند، مگر آنکه ناتوانی جنسی مشکل ایجاد کرده باشد. گاه در عرف ایل به هنگام تولد، دختری را برای پسری ناف می‌بریدند که در اصطلاح می‌گفتند: «فلانی نافه بریا فلانیه».

 

 

انواع ازدواج

۱- ازدواج معمولی
بین دو خانواده از یک قبیله و یا دو ایل پیوند ازدواج برای دختر و پسری درخواست می‌شود. اگر خانواده‌ی دختر اعلام موافقت کرد، درخواست‌هایش را اعلام می‌دارد که باید مثلا چه مبلغ پول نقد و چند راس گاو و گوسفند و استر و اسب همراه چند قبضه سلاح به‌عنوان شیربها و تعدادی خلعت برای بستگان نزدیک عروس بدهند. پس از موافقت خانواده داماد، برای اجرای صیغه عقد اقدام می‌شود. پس‌ازآن، کابین (مهر) عروس هم یا نقدی پرداخت و یا تعیین و تعهد می‌شود.  گروهی زن و مرد با تشریفات ویژه برای آوردن عروس می‌روند و او را به خانه‌ی شوهر می‌آورند. از آن روز عروسی را جشن می‌گیرند که تا هفت روز یا هشت روز پی‌درپی ادامه می‌یابد. هرروز عده‌ای از بستگان دو خانواده یک یا دو وعده در مراسم شرکت می‌کنند. هر بار، همه‌ی مدعوین هرچند نفر که باشند، در یک سطح و با یک نوع غذا پذیرایی می‌شوند. پس از خوردن غذا، شستن دست مهمانان انجام نمی‌شود، چون معتقدند برای عروس و داماد شگون ندارد. پس از برچیدن سفره‌ی غذا، به هر یک از مهمانان دستمالی ابریشمی که در آن مقداری شیرینی به نسبت مساوی پیچیده شده است، می‌دهند. هر مهمان در مقابل، مبلغی پول به عروس و داماد می‌دهد که پس از شمارش مبلغ آن برای آگاهی همگان با صدای بلند اعلام می‌شود. سپس نوای سرنا و دهل که در تمام مدت روز و تا پاسی از شب به گوش می‌رسد، مهمانان را به رقص‌های بومی دعوت می‌کند.

درگذشته رسم چنین بود که پیر و جوان به احترام خانواده‌های دو طرف به‌تناسب آهنگ و توانایی خود در گروه رقصندگان، چند دوری پای‌کوبی می‌کردند تا نوبت به گروه دیگر برسد. سرانجام و در پایان چند شبانه‌روز پذیرایی، از پول‌هایی که مردم کمک می‌کردند، پس از کسر هزینه‌ها، مبلغی برای خانواده‌ی داماد باقی می‌ماند. اگر این کمک و همراهی نمی‌شد، هرگز کسی قادر به برپایی جشن عروسی نبود.

۲- ازدواج «دت ار دت det ar det»
«دت» به کسر اول و سکون دوم، به معنای دختر است. گاهی دو خانواده‌ی هم شان و هم مقام از دو طایفه، دختران خود را به همسری و ازدواج همدیگر، بدون دریافت پول و مال‌ومنال. ممکن بود این کار برای پایان دادن به دشمنی‌ها و کدورت‌ها باشد و یا برای فصلی تازه در گسترش حلقه‌ی اتحاد خانواده‌ها که آن را «دت اَر دت» یا «دختر به دختر» می‌گویند. سایر کارهای برپایی جشن و نحوه‌ی برگزاری آن نیز با توافق دو خانواده انجام می‌گیرد.

۳ -«ازدواج خون بهایی یا خون بس»
خون بس (خی بس Xi Bas)، یکی از روش‌های کهن در لرستان است که برای جلوگیری از خون‌ریزی‌های انتقام جویانه و تداوم دشمنی‌های قومی به کار گرفته می‌شود. تفصیل آن چنین است ۱:

اگر در نزاع و جنگ بین دو طایفه یا دو دودمان کسی به قتل می‌رسید و قاتل مشخص و شناخته‌شده بود، پس از برقراری آرامش، پیران و ریش‌سفیدان بی‌طرف، از هر دو سو، پادرمیانی می‌کردند. برای آنکه دشمنی از میان برداشته شود، در شورای ریش‌سفیدان مبلغ خون‌بها تعیین می‌شد. سپس برای دوام دوستی و صلح، از خانواده‌ی قاتل، دختری را به عقد نزدیک‌ترین مرد خانواده‌ی مقتول، یعنی پسر یا برادر او، درمی‌آوردند. خود این دختر و ازدواج اش جزو خون‌بها محسوب می‌شد. ازاین‌روست که گاه بعضی از زنان در مشاجره‌های خانوادگی به شوهر و یا افراد خانواده او می‌گویند: «مگر عوض خون مرا گرفته‌اید؟» بقیه موارد و بندهای شرایط پذیرش صلح از سوی خانواده مقتول چنین بودند:

الف- اوازیفه (Owāzīfa) دادن، یعنی تامین و پرداخت تمام هزینه‌های برپایی مجالس مقدماتی صلح به خاندان مقتول. تذکر این نکته ضروری است که واژه‌ی «اوازیفه» در زبان لری خرم‌آبادی به معنای تمام جنس و مواد غذایی است که برای مقدمات و برپایی جشن عروسی لازم است و خانواده‌ی داماد باید برای خانواده‌ی عروس بفرستد.

ب-خارت حسو (Xārat Hasow) یا «غارت حساب»، یعنی پرداخت تمام زیان‌هایی که براثر کشته شدن شخص برای خانواده‌اش پیش‌آمده و یا به‌وسیله‌ی خانواده‌ی قاتل به غارت رفته است.

ج- برپا کردن آیین (کاردوکتل) ۲: پس از پرداخت خون‌بها و هزینه‌ها و خسارت‌ها و جاری ساختن صیغه عقد ازدواج دختری به نام پسر یا برادر مقتول، اسبی را سیاه‌پوش می‌کردند که بر آن کاردی آویزان بود. در پی آن، بازوی قاتل به‌وسیله‌ی پارچه‌ای گران‌قیمت به بازوی پیرترین فرد قوم که در تدارک مراسم و مقدمات آن شرکت ‌داشت، بسته می‌شد و آنگاه به‌سوی منزل مقتول می‌رفتند. معنای این حرکت آن بود که یا قاتل را با ایت کارد به خون مقتول بکشید و یا به پیر همراه ببخشید. آنگاه یکی از نزدیکان مقتول کارد را از روی زین اسب برمی‌داشت و به پیر قوم می‌داد و سپس پارچه را که عنوان «کفن» هم داشت، از بازوی آنان باز می‌کرد. آنگاه آن دو تمامی همراهان شرکت‌کننده در آیین را به خانه دعوت می‌کرد. پس از لحظه‌ای یا مدتی نشستن، دختر را به شوهرش می‌سپردند و پسر قوم و قاتل و همراهان به میان طایفه و خانواده‌ی خود بازمی‌گشتند.

نام دیگر این آیین «کارد و کفن» است. ازآن‌پس خانواده مقتول دیگر کینه‌ای از قاتل و خانواده‌اش به دل نمی‌گرفتند. به‌ویژه باگذشت زمان و پیدا شدن فرزندانی از زن خون بهایی که روابط دوستانه‌ی میان دو طرف را بیشتر تقویت می‌کرد. کسی که پارچه را از بازوی پیر و قاتل می‌گشود، صاحب آن می‌شد. سیاه را هم از اسب برمی‌گرفتند. بسیار کم اتفاق افتاده است که زن خون بهایی بدرفتاری شده باشد، چون در عرف ایل و طایفه این کار پسندیده نیست. آیین مذکور هم معتبر است و اجرا می‌شود. گاهی یک نسخه قرآن نیز همراه می‌بردند که قاتل را به قرآن ببخشایند.

 

 

۴- ازدواج «مَتیَه و متیه زا Matya-o-Matyazā»
مَتیَه، به فتح اول و سوم، توصیف نوعی ازدواج است. در میان ایل بِیرانوَند، اگر کسی از طبقه‌ی خان یا خان‌زاده با دختری از طبقه‌ی رعیت و زیردست ازدواج می‌کرد، این ازدواج را «متیه» می‌نامیدند و فرزندان این زن را «متیه زا» می‌گفتند. برابر عرف و قانون ایل، این فرزندان از پدر ارث نمی‌بردند. درجاهای دیگر مثلا دلفان، این نوع فرزندان با چنین وصف و شرایط به «قمه زا Qomazā» مشهورند، اما از نام پدر و افتخارات خانوادگی بی‌بهره نیستند و گاه بر روی زمین واگذارشده از سوی وی، در زمان حیاتش و یا پس از او، می‌توانند باقی بمانند. خانواده‌هایی که در گرد او هستند نیز چنین نامیده می‌شوند.

۵ – ازدواج «حالو خویه زا hālu xoyazā»
یا خالو و خواهرزاده. این عبارت عنوان یک‌بند از قانون پیوستگی افراد غریبه به طایفه است. به این معنی که اگر مردی از طایفه و شهر و دیار دیگری به طایفه‌ای از لک‌های بیرانوند وارد می‌شد و به‌دلخواه برای مدتی و بعد برای همیشه بین آن طایفه می‌ماند، اگر با دختر از آن ایل‌وتبار ازدواج می‌کرد، فرزندانش به نام خواهرزاده‌ی تبار و طایفه نامیده می‌شدند این نام و هویت به نسل‌های دیگر آن خانواده نیز اطلاق می‌شد. چنین آیینی هنوز هم پایدار است.

۶- ازدواج «اولاد owlād»
اگر در بین فرزندان پسر، دست یکی به خون پدر یا پدربزرگ خانواده‌ی خود آلوده شود، برابر عرف و قانون قبیله، آن شخص از ارث‌ومیراث و القاب پدری و قبیله‌ای محروم می‌شود و حتی از زمین و آب هم نصیبی نمی‌برد. چنین کسان را «اولاد» می‌نامند و هرچند خانواده هم که گرد وی جمع شوند، به همین نام می‌خوانند.
باری، بیشترین آیین جشن و سرور سیر Soir ییا عروسی در خانواده داماد یا «ذوما zomẩ » برگزار می‌شد. اگر تابستان بود، در فضای باز کولا kulầ یا سایبان‌های بزرگ از شاخه‌های درختان جنگل برای پذیرایی از مهمانان در دو بخش  زنانه و مردانه برپا می‌کردند. برای دعوت از خویشان و بستگان که در فاصله‌های دور و نزدیک بودند، کسانی می‌فرستادند.

از سوی خانواده داماد یا ذوما، گروهی از زنان و مردان پیاده و یا اسب‌سوار همراه پدر و یا خواهر داماد با اسبی آرایش‌شده به نام «تلمیت» ویژه «به یی beyi  یا  عروس» همراه نوازندگان سرنا و دهل، به خانه پدر عروس رفته پس از آیینی کوتاه عروس را تنها یا به پشت پدر داماد، سوار بر «تلمیت Talmit» کرده و اسب دیگری برای «پا به یی pâbeyi» یا زنی که ساقدوش عروس و نماینده خانواده عروس برای نظارت در آیین زفاف بود، سوار کرده با آوای یک یا چند گروه خنیا های بومی به‌سوی خانه داماد برمی‌گشتند. درراه، سواره‌ها به قیقاچ اسب و تیراندازی در پیشاپیش عروس می‌پرداختند. صدای سرنا و دهل نیز بر هیجان گروه همراه عروس می‌افزود.

برای زفاف از پیش سایبان و یا محلی برپا و آرایش می‌کردند که آن را «چیت جاčitejâ-» یا خیمه می‌گفتند؛ که تنها مادر یا خواهر داماد و نیز ساقدوش یا پابه یی حق داشتند که بر آماده کردن بستر زفاف حضور یابند.

پذیرایی و پیشکشی دادن‌ها
آیین سیر یا عروسی و پذیرایی از دو تا چهار روز ادامه دارد. در سراسر روز دعوت‌شدگان در ساعاتی از پیش و یا بعد از نیمروز و هر زمان برسند پس از خوردن چای و آبی برایشان سفره پهن کرده با پلو و گوشت پخته گوسفند پذیرایی می‌شدند. سپس دو نفر وارد مجلس شده و کمک‌ها و هدیه‌های مدعوین را با ثبت‌نام هرکس و مبلغ اهدایی، به هر یک دستمالی ابریشمی با مقداری شیرینی داده می‌شد. در هرروز با حضور دعوت‌شدگان بی‌توجه معمول و مقرر غذا خوردن، سفره پهن می‌گردید. در تمام این مدت آشپزها به پختن پلو و گوشت، مشغول بودند.

در این زمان یک یا چند گروه از خنیاگران با سرنا و دهل که اغلب بعضی همراه دعوت‌شدگان از جاهای دیگری آمده بودند، باهم نوازی نواهای رقص‌های بومی لری در چهار مایه و مقم یا مقام «سنگین سما» برای سالمندان و دوپا و سه پا برای میان‌سالان و شانه شکی که رقصی با ضرباهنگی تند بود، مدعوین و دیگران را برای شرکت در رقص موردعلاقه و توان آن‌ها دعوت می‌کردند. شرکت در رقص‌ها در دسته‌های زن و مرد، نوعی احترام به خانواده عروس و داماد بود.

 

برگرفته از: beytoote

داستان یک هدف همیشه دوست داشتم سایتی راه اندازی کنم با محتوای مفید، سایتی که هدفش فقط و فقط ارتقا دانش کاربران فضای مجازی باشه نه سودآوری و دیده شدن از سیاست های ناشایست برخی مدیران هم استفاده نمیکنم که به هر کاری دست میزنند تا تعداد بازدید کنندگان و نظرات سایتشون بره بالا. امیدوارم مسائل مالی سایت رو هم اون بالایی حل کنه که بتونم پرقدرت به انتشار مطالب مفید برای شما عزیزان بپردازم. فقط میتونم بگم اگر از مطالب سایت خوشتون میاد بیشتر به سایت سربزنید. بازدید و نظرات شما به من انرژی خیلی زیادی میده.

کانال تلگرام

اگر می‌خواهید از آخرین و محبوب‌ترین مقالات ما در ایمیل خود مطلع شوید، همین الان ایمیل خود را در کادر زیر وارد کنید

تعداد علاقه‌مندانی که تاکنون عضو خبرنامه ما شده‌اند

۴

مقاله های مرتبط :

دیدگاه خود را بیان کنید :

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

2 × دو =